عدالت گستر

                                                                      بسم الله الرحمن الرحیم

          اضطرار در لغت به معنای ناچاری و در ماندگی است و در معنای عام کلمه حالتی است که انسان خود را در تنگنایی بیابد و برای گشایش آن ناچار از اختیار میان یکی از دو امر گردد؛ یا اطاعت از دستور قانونگذار و در نتیجه مقابله با خطر یا ضرر و با اسیب رساندن به مال غیر ، تجاوز به حق دیگران و سرانجام ارتکاب جرم.

         میان حالت اضطرار و اجبار در یک نگاه شباهتی دیده می شود ولی تأثیر هر یک از این دو در اراده ی انسان یکسان نیست زیرا هر کدام در شرایط خاص ایجاد می شود . در اضطرار اراده ی شخص مضطر به قوت خود باقی است و مستقلاً عمل مجرمانه را انجام می دهد ولی در احبار اراده ی شخص مضطر از بین می رود و به عنوان یک وسیله در دست مجرم اصلی ودرد استفاده قرار می گیرد.

          اضطرار و اکراه نیز با یکدیگر تفاوت دارند هر چند در هر دو مورد قصد مجرمانه وجود ندارد و شخص مجرم تحت شرایط خاص و طاقت فرسا عمل مجرمانه را انجام می دهد ام خطری که در اکراه ایجار می شود اغلب توسط یک شخص خارجی است و با اعمال تهدیدامیز صورت می گیرد در صورتیکه حالت اضطرار در اثر حوادث قهری که اراده ی انسان در آن دخالت ندارد ایجاد می شود ، بنابراین در اکراه سه عنصر مکرِه، مکرَه و تهدید یا خطر وجود دارد ولی در اضطرار دو عنصر مضطر و فعل یا حالت خطرناک وجود دارد.

          زیر بنای فکری اضطرار: اضطرار نیز مانند سایر نهادهای حقوقی و جزایی از یک تفکر و عقیده نشأت می گیرد. بعضی از علمای حقوق در گذشته حالت اضطرار را به لحاظ وضع روانی و بعضاًاجتماعی بزهکار یکی از جهات شخصی عدم مسئولیت کیفری تلقی می کردند.  تصور آنان این بود انسانی که برای حفظ حیات یا مال خود با خطر روبرو می شود و ناگزیر مقررات کیفری را نقض می کند ، فاقد اراده ی آزاد است. از این رو ، او را معاف از مجازات می دانستند.به عنوان مثال در حقوق روم عدم کیفر مرتکب جرم ضروری بر اساس فقدان قصد مجرمانه قرار داشته است. در ماده ی 43قانون حمورابی نیز آمده است:«اگر زن شوهر دار گرفتار و مضطر گردد و آذوقه ای در خانه برای سد حوع نداشته باشد و به خاطر آن به مردی بیگانه پناه آورد ، قابل مجازات نیست.» در حقوق ژرمن و حقوق کلیسا نیز عدم مجازات مرتکب جرم ضروری بر اصل تعاون بین افراد قرار داشته است و آنان معتقد بودند « ضرورت قانون نمی شناسد .» و با این توجیه فرد مضطر را از مجازات معاف می دانستند. از طرفداران این نظریه  می توان به ژان ژاک روسو و هوگو گروسیوس اشاره کرد.

         بعضی دیگر از  حقوقدانان فقدان نیت مجرمانه را در حالت اضطرار دلیل معافیت از مجازات پنداشته اند زیرا معتقدند کیفر بزهکاری که در حالت ضرورت جرمی انجام داده بی فایده است زیرا هیچ یک از توقعات معمولی مجازات ها را براورده نمی کند ، نه تنبیه است و نه جلوگیری از تکرار جرم در آینده زیرا وجود حالت اضطرار موجب ارتکاب بزه شده است نه کششهای مجرمانه ، نفع مادی ، خشم و کینه و یا عوامل جرم زای دیگر.

          جایگاه اضطرار در قانون مجازات اسلامی:

          در ماده 55ق.م.ا. مقرر شده است:«هر کس هنگام بروز خطر شدید از قبیل آتش سوزی ، سیل و طوفان به منظور حفظ جان یا مال خود یا دیگری مرتکب جرمی شود مجازات نخواهد شد مشروط بر اینکه خطر را عمداً ایجاد نکرده و عمل ارتکابی نیز با خطر موجود متناسب بوده و برای دفع آن ضرورت داشته باشد.» این ماده برگرفته از آیه 173سوره ی بقره (2) می باشد که در این آیه آمده است:«حرام کرد بر شما مردار و خون و گوشت خوک و آنچه به نام غیر خدا کشته شود ، پس هر کس که ناچار شود در حالیکه ستمگر یا تجاوز کار نباشد ، گناه مرتکب نشده است البته خداوند آمرزنده و مهربان است.» پیغمبر اسلام(ص) نیز در توجیه حالت اضطرار می فرمایند:«نه چیز از امت من برداشته شده است، خطا،...و آنچه به آن ناگزیر شوند.» فقها و حقوقدانان اسلامی نیز از جمع روایات موجود به دو قاعده ی نفی حرج و الضرورات تبیحُ المحضورات متوسل می شوند.

          شرلیط اضطرار در قانون مجازات اسلامی: برای معافیت از مجازات ارتکاب جرم در حالت اضطرار اجتماع شرایط زیر الزامی است:

          1_بروز خطر شدید:آنچه در ماده ی 55ق.م.ا. عنوان شده که عبارتند از : آتش سوزی ، سیل و طوفان به عنوان تمثیل بوده و حصری نمی باشد و می توان مواردی چون زلزله، بمبارانهای هوایی، سقوط هواپیما، گرسنگیو بیماری را نیز بدان اضافه کرد.

          2_خطر باید فعلیت داشته و یا قریب الوقوع باشد:فعلیت بدین معناست که خطر شدید به شکل خارجی بروز کند و اثرگذار باشد و همچنین خطر بعید الوقوع که شکل خارجی نیافته است نمی تواند باعث معافیت از مجازات شود.

          3_خطر نباید عمداً ایجاد شده باشد:این نکته در آیه ی 173 سوره ی بقره(2)نیز بدان اشاره شده است که شخص در مقام قسم و تجاوز نباشد و هیچ منطقی قبول نمی کند که قانون از کسی که خود را به خطر می اندازد حمایت کند.

          4_ضرورت دفع خطر با ارتکاب جرم وجودداشته باشد:شخص راهی جز ارتکاب جرم برای دفع ضرر ندارد. برای مثال فردی گرسنه است و نیاز به غذا دارد و با امکان استفاده از طرقی غیر سرقت ، به دزدی نان مبادرت می ورزد در این صورت وی را نمی توان به لیل اضطرار معاف از مجازات دانست.

      2_ حقوق جزای عمومی_ دکتر محمد علی اردبیلی_ جلد اول _ انتشارت نشر میزان _ چاپ هجدهم پاییز 13865

      3_ محشای قانون مجازات اسلامی_ دکتر ایرج گلدوزیان_انشارات مجمع علمی فرهنگی مجد_ بهار 1386

      4_تفسیر المیزان_ علامه طبابایی_ جلد اول ذیل آیه ی 173 سوره بقره(2)

      5_ قانون مجازات اسلامی ندوین جهاگیر منصر _ انتشارات دیدار 1387